Teli Lichta
(onder het licht)
Teli Lichta, een project van TABOR in samenwerking met Sinti Music.
Een bijdrage aan en een pleidooi voor de versterking van de culturele identiteit, het behoud van het (muzikaal) cultureel erfgoed in Nederland en de emancipatie van Sinti & Roma.
Het project en gelijknamige CD “Teli Lichta” (Onder het licht) gaat over het dagelijks leven van Sinti & Roma. De liederen zijn een bron van warmte, mededogen, ingetogenheid, weemoed naar de tijd van weleer, verzet tegen kleinburgerlijkheid, drang tot emancipatie, kritisch beschouwend over de lethargie en het tanende respect voor elkaars cultuur en identiteit. Sinti-Romanesch is de voertaal van de liederen. Het zijn allemaal eigen composities en songteksten: vurige up-tempo’s, stemmige ballades, jazzy swing, warmbloedige latinnummers, en weemoedige fadobeïnvloede liederen. Inhoudelijk staat het voor diversiteit (internationale oriëntatie), identiteit, emancipatie en versterking van het tanende culturele erfgoed van Sinti en Roma, die dreigt te vervlakken door globalisering en digitalisering.
TABOR gaat hiermee voort op een reeds ingeslagen weg, waarin educatie en bewustwording centraal staan. Daarin staat TABOR in muzikaal opzicht vrijwel alleen. Er zijn nauwelijks of geen muziekgroepen, die hiervoor en op deze wijze de aandacht vragen. We noemen "De lange reis", een muzikaal theaterprogramma over de 2000 jaar oude cultuur en de reis van de Sinti en Roma van India tot West-Europa. Daar is ook een educatief school-programma uit voortgekomen. Een ander schoolproject is een "Eigen Gypsy-Festival op school", een initiatief van het Internationale Gypsy-Festival Tilburg dat is vormgegeven en uitgevoerd door TABOR. Dan de laatste in de rij "O dschipen", een muzikaal en aansprekend theaterprogramma over een dag uit het leven van een Sinti-orkest.
Uit cultuurbesef werkt en werkte TABOR mee aan de jaarlijkse doden-herdenkingen in Amsterdam en de jaarlijkse herdenkingen van de deportatie van Nederlandse Sinti en Roma naar Auschwitz in het voormalige kamp Westerbork, de Internationale gedenkdag voor Auschwitz op 27 januari. Verder werken ze mee aan bevrijdingsfestivals 4 en 5 mei, zoals die ook dit jaar weer o.a. in Roermond plaatsvindt.
Roger Moreno, een van de TABOR-muzikanten, heeft een requiem geschreven voor koor en symfonieorkest ter nagedachtenis van alle slachtoffers van de holocaust, maar in het bijzonder die van Auschwitz. Naar verwachting vindt de première van het requiem plaats op 5 mei 2012 in aanwezigheid van de koninklijke familie.
In het kader dáárvan ontwikkelt TABOR een nieuw theater-project "Tekens". Centraal staat daarin het leed van Sinti en Roma vóór en ín de Tweede Wereldoorlog, en een verbinding met het opkomende anti-tsiganisme en vreemdelingenhaat heden ten dage. (Roma in Frankrijk en diverse andere landen van Oost-Europa). In Nederland constateren onderzoekers van het Anna Frankhuis: “Er blijkt in Nederland nog steeds weinig systematische kennis over Roma voorhanden die voor het monitorwerk kan worden aangewend. De registratie bij ADV’s, politie en OM bevatten nog steeds nauwelijks klachten van discriminatie tegen Roma en Sinti. Voor een grotere meldingsbereidheid zal vertrouwen in deze instellingen opgebouwd moeten worden. Zelforganisaties zoals Stichting Triana in Utrecht werken hieraan, onder meer als bemiddelaar. Voor de voortzetting van deze werkzaamheden ontbreekt helaas financiering” (blz 171 Monotor Racisme & Extremisme Anna Frank Stichting negende rapportage 2010).
TABOR en Stichting Sinti Music hebben het idee opgepakt om een project-plan te maken met de uitgave van een gelijknamige cd en een daaraan verbonden tour. De songs zijn allemaal eigen nummers én in de eigen taal Sinti Romanesch. Het is niet alleen een bijdrage aan de versterking van de toch al kenterende culturele identiteit van Sinti, maar eveneens een bijdrage aan het (muzikaal) cultureel erfgoed. Een existentiële vraag die alleen verantwoord behandeld kan worden binnen een moreel kader. Juist in een tijd dat het respect voor etnische en culturele minderheden tanende is. Dit morele kader is weer terug te vinden in de songteksten van TABOR, waarvan het lied “Dschas Menge i newo drom / laat ons een nieuwe weg gaan” is bijgevoegd.
De twijfel aan de multiculturele samenleving wordt maatschappelijk en politiek steeds sterker en maakt het verdedigen van de culturele identiteit en het behoud van het (muzikaal) cultureel erfgoed noodzakelijk. Veel discussies over multiculturalisme zijn eerder verhit, onterend, banaal en politiserend dan dat ze verlichtend zijn en respect genereren.
Natuurlijk betekent de release van de cd Teli Lichta een daarop aansluitende tour om dit cultureel erfgoed ook te laten horen en zien. Daarin wordt geen podium geschuwd. Daarvoor is de boodschap te belangrijk en essentieel. We willen niet alleen Nederland, maar ook België en Duitsland aandoen. Dit betekent dat een “booker” wordt ingezet om mede vorm te geven aan de tour.
De laatste zin van de redevoering van de Nederlandse Sinto Zoni Weiss voor de Bundestag op 27 januari 2011 in Berlijn is hoop- en liefdevol en luidt: "We moeten ze blijven herdenken, we moeten de boodschap van verdraag-zaamheid blijven uitdragen en we moeten blijven bouwen aan een betere wereld zodat onze kinderen in vrede en veiligheid kunnen leven". Dat kan niet zonder het behoud van taal, culturele identiteit en bescherming van het cultureel erfgoed van Sinti en Roma. De cd "Teli Lichta" is daar niet alleen een lichtend voorbeeld (Teli Lichta), maar draagt daar inhoudelijk ook aan bij.
Vaals / Siitard / Eindhoven
28 maart 2011
Roger Moreno (TABOR)
Jan Hallema (TABOR)
Henk van Beurden (Sinti Music)
DSCHAS MENGE I NEWO DROM
Text: Roger Moreno + Jan Hallema Musik: Jan Hallema 2010
(Laat ons een nieuwe weg gaan)
1) Romale, kren tumare jakka pre, Mensen, doe jullie ogen open,
diken, hoi trui tamende dschala. kijk, wat om jullie heen gebeurt.
Romale, kren tumare kánda pre, Mensen, open jullie oren ,
schunen, hoi wel pral mende pendlo. luister, wat over ons gezegd wordt.
Na kren tumare jakka zu, Doe jullie ogen niet dicht,
o puro tsiro hi vorbei. de oude tijd is voorbij.
Hoi kana dschal trui mende zu, Wat nú om ons heen gebeurt,
ko his halauter schon mol kei. dat hádden we alles al een keer.
Hi gar dowa mer te denkra, Het is niet genoeg, als wij denken
kei dschal ko immer dureder jake. dat het altijd zó verder gaat.
Hi gar dowa mer te sikra, Het is niet genoeg,
nur maro schukker baschepen lende. als wij hen enkel maar onze mooie muziek laten horen.
Mer humde was für menge selber pre, Wij moeten voor ons zélf opkomen,
i tschawe hi toch lauter für menge. de kinderen zijn toch alles voor ons.
Humde sorgras te lernewena jon, Wij moeten ervoor zorgen, dat zij leren,
kei wel i newo tsiro pre. dat er een nieuwe tijd aan het komen is.
Refrain: Hey, hey, hey awen romale, Hey, hey, hey, kom op, mensen!
hadas men toch pre, un fahras glan. Laat ons opstaan, en naar voren gaan.
Hey, hey, hey awen tschawale, Hey, hey, hey, kom op, jongens!
was für menge selber pre. Wij moeten voor ons zélf opkomen.
Hey, hey, hey awen romale, Hey, hey, hey, kom op, mensen!
Mer sikra kan’ lenge, kon mer ham. Wij laten hen nu zien, wie wij zijn.
Hey, hey, hey awen tschawale, Hey, hey, hey, kom op, jongens!
dschas menge i newo drom. laat ons een nieuwe weg gaan.
2) Romale, sorgeren toch nur koi für, Mensen, zorg er enkel maar voor,
te dschan i tschawe api schula. dat de kinderen naar school gaan.
Te lernewen jon hoi mer gar dschena, Dat zíj leren, wat wij niet weten,
hoi mer braucha an kawa tsiro. en wat we nodig hebben in deze tijd.
Na kren tumare jakka zu, Doe niet jullie ogen dicht,
hi buter gar har frühals his. het is niet meer zo, hoe het vroeger was.
Hoi kana dschal trui mende zu, Wat nú om ons heen gebeurd,
kran mare pure schon mol mit. dat hebben onze ouderen al eens meegemaakt.
Hi gar dowa, mer te baschra, Het is niet genoeg,
nur mari schukker gilia gadschenge. om enkel maar onze mooiste liederen te spelen.
Hi gar dowa mer te rakra, Het is niet genoeg,
har his o tsiro frühals für menge. als wij enkel maar altijd over vroeger praten.
I tschawe hi toch lauter hoi men hi, De kinderen zijn toch alles wat wij nog hebben,
koi für sorgras, te lernewen jon penge. daarom laat ons ervoor zorgen, dat zij leren.
Te ham mer weg, pale dschenena jon, Als wij er niet meer zijn, dan weten zij,
kei wel i newo tsiro pre. dat er een nieuwe tijd komt.
Refrain: zie boven

