Margaretha, de documentaire film
Aanleiding
Op de klein Hei in Venlo worden op 16 mei 1944 een aantal Sinti-families door de Venlose politie opgepakt. Dezelfde dag nog worden ze op transport gesteld naar Kamp Westerbork om kort daarna te worden vergast in Auschwitz-Birkenau. Onder hen de twee maanden oude zuigeling Margretha Pommée-Steinbach. Deze dramatische gebeurtenis wordt door de belangrijkste Venlose cultuurhistorica Mariet Verberkt aan het licht gebracht. Een aantal jaren later wordt op klein Hei de Sintezza Betje van Susteren geboren. Jarenlang heeft zij geen weet van deze tragiek die plaats vond op haar geboortegrond. Haar vriendschap met Mariet Verberkt doorbreekt die onwetendheid. De zangeres Betje van Susteren, die als zangeres de naam Weiss van haar grootmoeder aanneemt, sluit Margretha in haar hart. Met een lied wil ze Margretha herdenken en betekenis geven om niet te vergeten wat de gevolgen zijn van rascisme en onverschilligheid. De naam van Margretha wordt uit de vergetelheid gehaald en krijgt betekenis, zodat haar onschuldige dood onder het NAZI-regime herinnerd wordt.
Dit is in een notendop het verhaal van Margretha Pommée dat Mariet Verberkt betekenis heeft gegeven. Bij de jaarlijkse dodenherdenking in Venlo werden de namen van de Sinti nimmer vermeld. Pas het afgelopen jaar kreeg Mariet Verberkt op haar sterfbed de toezegging van de burgemeester van Venlo dat de naam van Margetha op de jaarlijkse dodenherdenking wordt uitgesproken.
Dat is het begin van de samenwerking en de gedachtewisseling tussen Mariet Verberkt en Betje van Susteren (zie bijlage). Met de dood van Mariet eindigt het plan niet. Het appèl van Mariet klinkt door “Noem dan haar naam!”. Die naam gaan we noemen. Die naam gaan we zingen. Met velen!
In de Sinti-gemeenschap wordt zelden gesproken over de pijn en het verdriet dat hen is overkomen. Dan volgt de grote stilte. Dit alles blijft verborgen in de harten van de mensen; hun lippen verzegeld; het stille zwijgen. Dit zelfgekozen isolement, het verdriet, de eenzaamheid, de nachten die alles weer oprakelen..... In de wagens en bij de vuren worden het verdriet en de eenzaamheid verjaagd door zang en muziek. Gepassioneerd, bevrijdt en met een tomeloze energie en stromen van blijdschap en vreugde willen ze vergeten wat hen is aangedaan. Zo verdwijnt hun geschiedenis, omdat niemand spreekt......
De laatste zinnen van de belangrijke redevoering van Sinto Zoni Weiss (een oom van Betje van Susteren) voor de Bundestag op 27 januari 2011 in Berlijn zijn hoop- en liefdevol en luiden: “We moeten ze blijven herdenken, we moeten de boodschap van verdraagzaamheid blijven uitdragen en we moeten blijven bouwen aan een betere wereld zodat onze kinderen in vrede en veiligheid kunnen leven”.
Met de film ‘Magretha’ willen we de kleine zuigeling Margaretha herdenken. Jongeren betrekken bij de muziek, de film en met hen de boodschap van verdraagzaamheid blijven uitdragen en samen werken aan een betere wereld.
Structuur van de film
Met het uitsterven van de generatie die de oorlog heeft meegemaakt dreigen de verhalen verloren te gaan en met name wat er in Venlo is gebeurd. Daarom is deze film in eerste instantie bestemd voor de kinderen van nu opdat het niet vergeten wordt. Met muziek kun je een grotere groep kinderen/ jongeren aanspreken. Daarom gebruiken we als rode dramatische lijn het ontstaan van de drie liedjes van Betje en een of meerdere kinderkoren die het refrein gaan meezingen. De teksten van de liedjes spreken voor zich en worden daarbij geïllustreerd met beelden uit het kamp Auschwitz en beelden van het treintransport uit Westerbork richting Auschwitz. Op deze manier krijgt de kijker een totaalbeeld van wat er tijdens de oorlog met name met de Sinti kinderen uit Venlo maar ook de Sinti kinderen uit andere delen van Nederland gebeurd is.
Betje van Susteren gaat met een groep kinderen naar de plek waar Margaretha is weggevoerd op het woonwagenkamp Klein Hei. Op die plek wil Betje een oude woonwagen neerzetten. Ze zal daar vertellen wat er is gebeurd, maar ook dat zijzelf op dit kamp is geboren. In haar privètheatertje Marianum ontvangt Betje een klas schoolkinderen en zingt en vertelt ze wat er in de oorlog met de Sinti kinderen van Venlo is gebeurd. De kinderen kunnen vragen stellen.
1. Opname van de CD in studio met kinderkoor. De gezongen tekst krijgt nog meer inhoud door deze te illustreren met beelden van het kamp Auschwitz en beelden van het Sinti transport vanuit Westerbork.
2. Theatertje van Betje waar een klas kinderen van Betje vertellend en zingend een beeld krijgt wat er in Venlo in de oorlog met de Sinti is gebeurd.
3. Beelden van de rondreizende tentoonstelling 'oorlogskinderen'.
Bezoek aan het kamp en de plek waar Magaretha is opgepakt en waar Betje is geboren in een woonwagen.
Activiteiten
Een educatief aanbod ontwikkelen en uitvoeren voor schoolkinderen.
In dit aanbod wordt de lijn doorgetrokken naar het heden met als motto: ‘ben waakzaam voor de zonde van de nalatigheid’. Ondersteund door het Archief van de gemeente Venlo en m.m.v. het Valuas College wordt een educatief aanbod ontwikkeld o.a. bestaande uit lesbrieven en onderzoeksopdrachten;
De bestaande samenwerking met het Valuascollege en de Montessorischool wordt verder uitgebreid met de beide andere middelbare scholen en het primair onderwijs;
De tentoonstelling en het educatieve aanbod worden zowel in het als archief als elders gesitueerd. Mogelijke locaties zijn: schuilkelder op de Klein Hei, theater van Lisa Weiss, een oude wagen, bestaande wagen op het kamp;
Lisa Weiss is bij de uitvoering van het educatief aanbod betrokken met haar muziek en haar verhalen.
De film, dvd en cd ‘Margaretha’ versterkt dit educatieve aanbod.
De tentoonstelling en het educatieve aanbod (lesbrieven, onderzoekopdrachten, bezoek aan theatertje Marianum van Lisa Weiss en de participatie van leerlingen aan film, muziek enz) in Venlo is een testcase om dit verder door te zetten naar andere scholen in Nederland.
Productie van een speciale herdenkings-CD, met een speciaal boekje en productie van een landelijke CD.
Music Force (www.wo2-muziek.nl) heeft gewezen op het ontbreken van muziek en verhalen over Sinti / Roma oorlogskinderen. Lisa Weiss zal een speciale herdenkings-CD single uitbrengen met een boekje waarin de verhalen staan opgetekend. De herdenkings-Cd bestaat uit 3 speciaal gecomponeerde nummers, die zowel in het Romanies als in het Venloos worden opgenomen. Deze CD-single is geënt op de Limburgse en Venlose situatie.
Bij de productie van de film wordt door de werkgroep 'Vrienden van Margretha' samengewerkt met Bob Entrop van Solfilms en Phil Janssen van het Gemeentearchief van Venlo, We hebben advies gevraagd aan Zoni Weisz en Dirk Mulder van Kamp Westerbork,
Vrienden van Margaretha zijn Lisa Weiss, Mieke Verhaegh, Martijn Alsters en Henk van Beurden.